Tekst
Dirk Hilbers
m.m.v. Paul Knapp, Suzie Coulton
en Albert Vliegenthart

Illustraties
Horst Wolter

Uitgave
KNNV Uitgeverij 2009
i.s.m. Crossbill Guides Foundation
254 pagina's, 15 x 21 cm
ISBN 978 90 5011 279 6

€ 25,95

Crossbill Guides
Cévennes
and Grands Causses - France

Over de serie Crossbill Guides valt veel lovends te vertellen - en dat is in Vogeldagboek de afgelopen jaren al diverse malen gedaan als er een nieuw deel verscheen. Zie eerdere recensies.

Alle acht delen (er zijn er nog meer in voorbereiding o.a. over de Wadden) hebben als opzet om een internationaal bekend natuurgebied te bespreken, wat voor landschappen, flora en fauna je er kan aantreffen en er zijn uitgewerkte routes voor autotochten en wandelingen; in de Cévennes resp. zes en dertien. Alles heel uitgebreid met beschrijvingen van de (bijzondere) planten en dieren langs die routes.

De nieuwste gids, meteen de dikste, gaat over de bijzonder natuurrijke gebieden Cévennes en Grands Causses, in het zuidelijk deel van het Massif Central in Frankrijk. Iedereen die wel eens in die streken is geweest zal onder de indruk zijn gekomen van het indrukwekkende, sterk afwisselende landschap, 'een hemel voor natuuronderzoekers' volgens het boek.

De hoeveelheid planten en insecten is daar buitengewoon groot. Zo zijn er circa zestig orchideeën te vinden. Behalve de beschrijvingen is er ook een handige tabel waar en welke soorten orchidee je in welke maanden kan vinden. Vogels zijn nu eenmaal wat moeilijker op vaste plekken te vinden, daarvoor is een beschrijvende inventarisatie gemaakt waar je de grootste trefkans hebt.

Om van al dit moois zo goed mogelijk te kunnen genieten en zo veel mogelijk te zien te krijgen, zijn de Crossbill-gidsen vrijwel onmisbaar geworden bij de voorbereidingen voor een geslaagde natuurreis en als naslagwerk voor onderweg. De serie is Engelstalig.

19 mei 2009

De Hei

Net alsof je tussen de burlende herten ligt. Waarschijnlijk was dat bij de opnamen ook zo, want hoe kan je anders zulke prachtige geluiden vastleggen van edelherten op het hoogtepunt van hun bestaan?

De bronst van de herten is één van de mooiste gedeelten op deze schitterende geluids-cd. Henk Meeuwsen heeft intussen een naam opgebouwd als natuurgeluidenspecialist en wellicht daardoor mocht hij opnamen maken op plaatsen en tijden waar anderen geen toestemming voor krijgen.

Op een cd met geluiden over de hei horen kraanvogels en korhoenders te staan. In ons land broeden nog maar sinds een aantal jaren enkele paartjes kraanvogels, en de korhoenders staan op het punt van uitsterven. Hij heeft hun geluid vastgelegd in Zweden.

Mét de herten vind ik het gebolder van korhoenders (ongelooflijke opnamen op slechts enkele meters afstand) en trompetterende kraanvogels het fascinerendst. Je hoort werkelijk alles wat hun keel en andere lichaamsdelen produceren. Hier is de vakman aan het werk. Hij heeft er jaren aan gewerkt om de geluiden perfect te registreren.

In totaal staan er zeventien tracks op de cd met 79 minuten geluid. Niet alleen vogels zoals boomleeuwerik, boompieper, roodborsttapuit, geelgors, veldleeuwerik, nachtzwaluw maar ook krekels, sprinkhanen en, uiteraard, schapen! De hei lééft op deze cd.

AdG, 10 oktober 2011

Redactie
J. Noordijk, A.J. van Loon,
R.M.J.C. Kleukers en E.J. van Nieukerken

Uitgave
Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis,
  EIS-Nederland (European Invertebrate Survey)
i.s.m. de KNNV Uitgeverij, 2010

512 pag's, 23,5 x 30,5 cm, harde omslag
ISBN 978 90 5011 351 9
€ 49,95 

Nederlandse Fauna 10
De Nederlandse Biodiversiteit

Zelden heb ik zo lang met een boek geworsteld om er een recensie over te schrijven als De Nederlandse Biodiversiteit. Het boek valt eigenlijk niet te bespreken, net zo min als je de inventaris van de Koninklijke Bibliotheek kan omschrijven. Het is te veel.

Bezitters van dit boek hebben een compleet overzicht in handen van alles wat er groeit en bloeit in Nederland. Dat zijn op het moment van schrijven 35.578 soorten, van bacteriën tot zoogdieren, het aantal stijgt voortdurend want er zijn nog veel onontdekte soorten. Op de website Overzicht van de Nederlandse biodiversiteit zijn de ontwikkelingen met de nieuwste vondsten te volgen.

Globaal: in ons land komen ongeveer 25.000 diersoorten voor en meer dan 10.000 plantensoorten. Insecten vormen de grootste groep diersoorten. Tientallen specialisten zijn betrokken geweest bij de samenstelling van dit boek om de bacteriën, algen, wieren, schimmels, vaatplanten, eencellige dieren en weekdieren, holtedieren, geleedpotigen, reptielen, amfibieën, vissen, vogels en zoogdieren te inventariseren.

Het boek is, zoals alle delen van de Nederlandse fauna, heel mooi uitgevoerd. Van alle groepen wordt een kort overzicht gegeven. Het boek is het tegendeel van saai, er staan honderden illustraties in. Tabellen, grafieken, verspreidingskaarten en erg veel mooie foto's, niet groot, wel duidelijk.

Verder komen o.m. aan de orde de sterke veranderingen in onze biodiversiteit, er is zelfs een hoofstuk(je) over 'onze' Caribische eilanden, een uitgebreide verklarende woordenlijst, een zeer uitgebreid literatuuroverzicht en uiteraard een complete index, inclusief een losse geplastificeerde bladwijzer met de Nederlandstalige en wetenschappelijke soortnamen.

'De Nederlandse Biodiversiteit' is een ongeëvenaard naslagwerk dat permanent op mijn bureau ligt om mijn kennis van onze natuur te vergroten. Een machtig boek.

AdG, 25 februari 2011

De boom in!
Een groen doeboek voor ravotters, speurneuzen en knutselaars

Dit leuke Belgische jeugdnatuurboek stimuleert kinderen om het bos in te gaan en daar spelenderwijs van alles te leren over de natuur. Kinderen worden uitgedaagd om te proeven, te ruiken, te voelen, te klimmen, te speuren, zich te verstoppen en nog veel meer. Een echt doe-boek.

Er wordt geen leeftijdscategorie genoemd, maar ik schat zo in dat alle kinderen van tussen de zes en twaalf jaar prima met dit boek uit de voeten kunnen. En dat is juist zo’n belangrijke periode in het leven van een mens om iets van de natuur op te steken en het te leren waarderen en te beschermen. In de jeugd wordt vaak de basis gelegd voor latere liefde voor de natuur.

Het boek begint met wat regels in het bos. Zo wordt verteld dat nooit onnodig bloemen mogen worden geplukt, dat je honden niet moet laten loslopen in het bos, en dat je op de paden moet blijven tenzij uitdrukkelijk vermeld. Leve de Belgen! In Nederland wordt naar mijn smaak al gauw gedacht dat regels de tere kinderziel te veel verontrusten.

Daarna biedt dit boek, verdeeld over vier delen, corresponderend met de seizoenen en beginnend met de herfst, allerlei leuke spelletjes, tips en weetjes. Kinderen kunnen met de ideeën uren zoet zijn in het bos, en vaak daarna nog thuis met de materialen (afgevallen bladeren, bessen of zaden) die ze bos verzameld hebben. Dat lijkt me beter dan al die tijd binnenshuis doorbrengen met computergames.

Zoals dat hoort met jeugdboeken is de lay-out erg uitnodigend, met veel foto’s die een prima aanvulling op de tekst bieden. Jammer dat dit soort natuurboekjes er niet in mijn jeugd waren!

Ronald Klingers, 28 januari 2011

Aannemende dat zijn verteltrant niet verschilt van zijn schrijfstijl zullen zijn toehoorders regelmatig in de lach schieten bij zijn woordwendingen; dat overkwam mij althans. Het onderwerp seks leent zich hier natuurlijk ook toe, het wordt evenwel nergens in dit boek platvloers. Zijn wetenschappelijke beschrijving van dit eerste gedocumenteerde geval van homoseksuele necrofilie bezorgde hem zelfs de Ig Nobelprize. Plus de koosnaam Eendenman.

Mij verraste in dit boek vooral de uitleg over en de voorbeelden van de paringsdrift van dieren. "Dieren paren in veel gevallen met bijna alles wat op hun weg komt, mits ze in de juiste stemming zijn." Een eland die acht uur probeerde te paren met een bizonbeeld. Vogels die bierflesjes, graspollen, melkflessen en verse lijken bestijgen, "het zijn allemaal evolutionaire vallen waar opgewonden mannetjes - met open ogen en opgeheven geslachtsorgaan - in trappen".

Overigens heeft slechts drie procent van de vogelsoorten een penis. Dat zijn voornamelijk eenden (stekelstaarten staan erom bekend; de Argentijnse stekelstaart komt uitgerold tot 42,5 cm), ook zwanen, ganzen, struisvogelachtigen en sommige hoenders. Bij eenden wordt zo voorkomen dat sperma in het water teloorgaat. Bij alle andere vogelsoorten worden de cloaca's tegen elkaar gewreven. Zoals bij huismussen, die dat tijdens het broedseizoen zo'n twintig keer per uur doen. Mussenkloten zijn in deze periode vele malen groter dan anders.

Zo heeft Moeliker een heleboel bizar (seksueel) gedrag van dieren in dit boek verzameld. Zelf gedraagt hij zich ook bizar: wie roept nu de mensheid op om schaamluizen in te leveren? Inderdaad, deze vreemde vogel. Maar hij weet zijn afwijking bijzonder goed te verkopen en hij heeft er internationaal faam mee verworven; en dus voor zijn museum. Dat alles staat in dit schaamteloze, kolderieke, serieuze, lezenswaardige grotemensenboek.

2 maart 2009

De slimste dieren van de wereld

Verbluffende voorbeelden van dierlijke intelligentie

Apen natuurlijk! Dat zijn de dieren die intelligente gedragingen vertonen die lijken op wat wij mensen allemaal kunnen. Het DNA van de hoog ontwikkelde soorten grote mensapen komt bijna geheel overeen met dat van mensen, op enkele procenten na. Dat zijn wel uiterst belangrijke verschillen waardoor chimpansee, orang-oetang en bonobo toch niet kunnen tippen aan hun familielid mens.

Door een andere lichaamsbouw kunnen 'intelligente' apen niet praten. Via andere talen als gebaren en handelingen kunnen ze echter wel aangeven of iets groter is, of kleiner, of gelijk, of anders, ze hebben namen voor cijfers en mensen en andere voorwerpen in hun omgeving.

In dit boek wordt vooral ingegaan op de vele experimenten en projecten met apen, ook met de andere soort mensaap, de gorilla, hoewel die minder intelligentie schijnt te hebben. Het is bijna ongelooflijk te lezen hoe slim apen en ook andere dieren zijn, en hoe hun slimheid kan worden aangeleerd.

Ook vogels zijn, ondanks hun doorgaans beperkte herseninhoud, in staat om door te 'denken' en te kijken handelingen te verrichten die hun voedsel opleveren, want daar draait het vrijwel altijd om. De Darwin-spechtvink en kraaiachtigen die stokjes gebruiken om insecten te vangen; kraaien hebben trouwens de grootste hersenen van alle vogelsoorten, in verhouding tot hun lichaam zelfs evenveel als een chimpansee. Geen wonder dat dit uiterst gewiekste vogels zijn.

Dolfijnen, walvissen, olifanten, de communicatie tussen dieren, onderlinge samenwerking, zelfherkenning in spiegels. Over al deze soorten en onderwerpen heeft de schrijfster de actueelste informatie bijeengebracht in een bijzonder interessant, soepeltjes geschreven en rijk geïllustreerd boek.

10 oktober 2009

Dieren in actie

Het enige verkeerde aan dit (jeugd)boek is de titel. Je verwacht foto's en tekst over hoe dieren zich bewegen maar je krijgt een compleet overzicht met honderden veelal prachtige foto's van het gehele dierenrijk. Een boek waarin je niet gauw uitgekeken en uitgelezen raakt, ook volwassenen kunnen er veel van opsteken.

De gehele fauna wordt doorgenomen. Te beginnen bij het lichaam, van dieren zonder en met skelet, met vacht, veren of schubben. Dieren bewegen zich kruipend, glijdend, lopend, vliegend, zwemmend of onder de grond voort. Al deze onderwerpen worden met voorbeelden en foto's toegelicht.

Andere hoofdstukken zijn: In leven blijven (o.a. ademhalen en bloedsomloop, zenuwen en hersenen, migratie), Voedsel (grazen, bloemen, vruchten, zaden, alleseters, vleesters), Jagen en bejaagd, Zintuigen, Elkaar begrijpen (communicatie), Dierenfamilies en de indeling van de dierenwereld in ongewervelden, mollusken, geleedpotigen, insecten, vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren.

In zulke boeken met heel veel ditjes en datjes staan altijd weer dingen die 'nieuw' zijn. Voor mij bijvoorbeeld: vissen zijn koudbloedig, gelijk aan de watertemperatuur. Dat wist ik. Maar niet dat tonijnen en zwaardvissen altijd snel kunnen wegschieten omdat hun centrale zwemspieren warm blijven. Zo zal er voor iedereen ongetwijfeld veel boeiende informatie in dit mooie boek op groot formaat staan. Bovendien tegen een heel redelijke prijs.

AdG, 24 mei 2011

Fotografie
Ingo Arndt

Tekst
Claus-Peter Lieckfeld en Ingo Arndt

Uitgave
Fontaine & Noë 2011
176 pag's, 29 x 30,5 cm, harde omslag
ISBN 978 94 6054 085 1
€ 29,95

Oorspronkelijke uitgave
Tierreich, Knesebeck Verlag, München, 2010 

Dierrijk

Zwermen | Kuddes | Kolonies


Wie heeft niet eens vol bewondering staan kijken naar de enorme zwermen spreeuwen die zich bij hun slaapplaats verzamelden? Of akkers vol foeragerende ganzen? Grote aantallen krioelende mieren of wantsen? Héél veel dieren bij elkaar: het is één van de boeiendste spektakels in de natuur.

De ondertitel geeft aan dat dit fotoboek over deze natuurfenomenen gaat: afbeeldingen van enorme zwermen dieren. Vissen, vleermuizen, vogels, vlinders, zoogdieren.

De bekende natuurfotograaf Ingo Arendt kreeg op één van zijn reizen het idee zich te gaan toeleggen op het fotograferen van dierenmassa's. Het werd een langdurig project. Want je moet wel de hele wereld over reizen om dergelijke grote aantallen te vinden. Van de kariboes in Alaska, de pinguïns bij Zuid-Amerika via de Kaapse jan-van-genten tot de kwallen en krabben bij Indonesië.

Het boek is onderverdeeld in de thema's voortplanting, migratie, overwintering, gemeenschap en geïmmigreerd en uitgeburgerd.

De foto's zijn fenomenaal, ze komen in dit groot formaat boek goed tot hun recht. Indrukwekkend zijn de patronen die spreeuwen formeren, de kleurenrijkdom van vele duizenden rustende vlinders, zwermen opvliegende kanoeten. Dit boek illustreert de bedreigde schoonheid van grote verzamelingen dieren op onze steeds voller wordende aarde. Een natuurbelevenis in foto's!

AdG, 21 februari 2011

Drie decennia duinen

Het Haagse cineastenpaar Jan van den Ende (overleden in 2008) en Monique van den Broek heeft diverse films in het Hollands duingebied gemaakt. Begrijpelijk als je er zo dichtbij woont! Deze films zijn nu gedigitaliseerd en op dvd uitgebracht. Ze bieden een prachtig maar tevens wat treurig makend inzicht in de ontwikkeling van ons duingebied van de afgelopen drie decennia.

De eerste film is ´Vier duindagen´ uit 1983, met volop beelden van broedende duinvogels als tapuit, meeuwen, wulpen, zwarte specht. De laatste film ´Zand, wind, water´ uit 2008 toont wel de snelle kwalitatieve vooruitgang van filmopnames maar tevens de snelle teloorgang van het rijke vogelleven in ons unieke duingebied.

Aan de films ligt dat niet: die zijn met veel liefde voor de natuur gemaakt en geven in totaal zo'n drie uur mooie beelden van het duinleven. Ik kom ook regelmatig in de duinen en het blijft een fascinerende beleving, ondanks alle veranderingen die vaak niet positief zijn. Je komt in een wereld die totaal anders is dan je dagelijkse leven, en deze films geven daar een prachtige impressie van.

AdG, 4 november 2010

Titels

Vier duindagen, 1983
Het duinkonijn, 1988
Duinbehoud, 1991
Vrije vogels, 1994
Duinen beheren en beleven, 1996
Struinen door de duinen, 2002
Zand, wind, water, 2008

Totale lengte 184 minuten

Duin, strand en wad
Dieren en planten van onze kust

Duin, strand en wad is een uit het Duits vertaalde veldgids voor het zeegetijdengebied van de Noordzee, de Wadden en de Oostzee. De gids is bedoeld om al grasduinend langs de kust heel wat dieren- en plantensoorten van dit bijzondere overgangsgebied tussen zee en land te kunnen determineren.

Het is echt een gids voor de ‘alleseters’ onder de natuurliefhebbers, want heel veel dieren- en plantenfamilies komen aan bod, waaronder inktvissen, schelpdieren, kreeftachtigen, holtedieren, bloeiende planten, sponzen en wieren.

Zo’n uitgebreide verzameling brengt ook de nodige beperkingen met zich mee, want om de gids hanteerbaar te houden (en dat is hij zeker, een prima formaat met plastic omslag, echt een buitengids) is een keuze gemaakt uit de overvloed.

Lang niet alle dieren en planten die je tijdens een tocht in deze gebieden tegenkomt, zijn in de gids opgenomen. En de keuze lijkt daarbij behoorlijk arbitrair. Het best kan ik dit beoordelen voor de vogels: waarom wel de parelduiker en niet de in ons land algemenere roodkeelduiker?

Een andere voor zo’n gids minder gelukkige keuze vind ik dat de soorten worden geïllustreerd met foto’s. Met tekeningen kun je beter de bijzondere kenmerken schetsen waarop bij determinatie gelet moet worden. Bovendien zijn lang niet alle foto’s even scherp; er zitten aardig wat onduidelijke of slecht afgedrukte plaatjes bij, vooral bij de planten.

Van Duitsers wordt gezegd dat ze niet over veel humor beschikken. Ik ben bang dat ik dan nog een graadje erger ben, want ik kan absoluut niet lachen om de beschrijving bij de zoogdieren van de zeemeermin/sirene. Dat past niet in een verder zo serieuze gids.

Ronald Klingers, 31 mei 2011

Schrijver
Dick Hilbers

Uitgave
KNNV Uitgeverij, tweede druk, 2011
i.s.m. Crossbill Guides Foundation
en Wild Guides
224 pagina’s, 15 x 21 cm
ISBN 978 90 5011 381 6
€ 24,95

Survey of all
Crossbill Guides

Al eerder zijn deeltjes uit de Fontaine natuurreeks in Vogeldagboek behandeld. De conclusies waren dat het zoeksysteem simpel is, en dat is handig in het veld: de soorten zijn per kleur gegroepeerd en bij elke soort staat een opvallend kadertje met de belangrijkste kenmerken. Het zijn échte jaszakgidsjes: klein en licht.

Het zoeksysteem bij het bomenboekje is wel (veel) handiger dan bij de tuinvogels. Bij het bomenboekje verwijzen de kleurcoderingen naar de bladstand, de samengesteldheid en de vorm van het blad, en dat zoekt gemakkelijk.

Bij het tuinvogelboekje heeft de kleurcodering betrekking op vogelfamilies of -groepen, zodat de gebruiker nog steeds veel basiskennis nodig heeft om zijn weg te vinden (want, moet ik een niet al te groot maar prachtig gekleurd vogeltje waar ik de naam niet van weet nou bij de Zangvogels of bij de Duiven tot spechten zoeken?).

Bij geen van de boekjes wordt uitgelegd hoe de verzameling precies tot stand is gekomen, er is geen afbakening aangegeven van de behandelde soorten. Uit de tekst van het bomenboekje maak ik op dat het gaat om bomen, al dan niet uitheems, die regelmatig in onze streken kunnen worden aangetroffen.

Iets dergelijks geldt ook voor de tuinvogels, waarbij het begrip ‘tuin’ wel heel erg ruim is opgevat, gelet op de opname in het boekje van bijvoorbeeld het paapje, de kraanvogel en de slechtvalk.

De boekjes, die erg aantrekkelijk zijn geprijsd, bevatten één of soms twee foto’s per soort, geen ondersteunende tekeningen.

***
Spinnen vormen in het Nederlandse taalgebied een ondergeschoven diergroep. Meestal staan achterin insectengidsen een paar pagina’s met spinnen, dat is alles. De uitgebreide Tirion-Spinnengids is al lang uitverkocht. Dus prima dat Fontaine dit gidsje aan haar natuurreeks heeft toegevoegd.

De foto’s in Welke spin is dat? zijn duidelijk evenals de korte toelichtende teksten. Hierdoor is determinatie van de meeste algemene spinnensoorten goed te doen, al blijven er altijd lastige groepen zoals bijv. wolfspinnen.

De indeling is vergelijkbaar met de andere deeltjes, maar daar kan je niet altijd op afgaan. De gewone kruisspin bijv. staat onder Tuinen maar je komt ze overal tegen; dat geldt ook voor een aantal andere soorten. Wellicht dat bij de spinnen een indeling naar families en soorten beter was geweest.

Ronald Klingers (AdG: Spinnen), 16 augustus 2010

Uitgave
Rob Walrecht Productions 2009
98 pagina's, 21 x 30 cm
ISBN 978 90 77052 21 6

€ 19,95

Genieten van het zonnestelsel
Leer het heelal te begrijpen

De trits 'Genieten van de sterrenkunde' is met het verschijnen van het deel over ons zonnestelsel compleet. Rob Walrecht zal een zeer tevreden man zijn, want het is echt een prachtige serie die hij heeft gemaakt. 

De andere twee delen over de sterren en het heelal, alsmede de planisferen voor een nauwkeurige herkenning van sterren en sterrenbeelden, zijn eerder in Vogeldagboek besproken.

Genieten van het zonnestelsel gaat uiteraard over 'onze' zon en de planeten en manen die daaromheen draaien. Persoonlijk vind ik dit het boeiendste deel: artikelen over maan en Mars en Venus zijn nu eenmaal beter te bevatten dan verhalen over de verre en onbegrijpelijke sterrenhemel en het mysterieuze, oneindige heelal.

Net als de andere delen bevat dit boek heel veel informatie. Walrecht heeft zich als doel gesteld vooral de jeugd te bereiken door een eenvoudige schrijfstijl. Dat is niet makkelijk met een onderwerp dat veel moeilijke begrippen bevat. Maar hij heeft het echt heel netjes voor elkaar gekregen. Als volwassene en niet-deskundige spreekt deze schrijfwijze mij ook aan want alles is goed te volgen. Ook in dit deel staan enkele honderden prachtige illustraties.

De kennis op het gebied van zon, maan en sterren is de afgelopen decennia in een stroomversnelling geraakt. Veel nieuwe ontdekkingen, close-upfoto's via satellieten die tot voor kort voor onmogelijk werden gehouden. Walrecht heeft actueel materiaal tot en met 2008 in zijn boek verwerkt; hij voorspelt dat zijn boeken spoedig gaan achterlopen bij nieuwe gegevens. We mogen erop vertrouwen dat hij die ontdekkingen keurig in de herdrukken zal verwerken.

16 april 2009

Gewapende vrede
Beschouwingen over plant-dierrelaties

'Gewapende vrede’ is het derde deel van de reeks ‘vegetatiekundige monografieën’, een initiatief van de Radboud Universiteit Nijmegen en de Universiteit van Wageningen, vanaf 2010 met de Hogeschool Van Hall Larenstein.

De boeken vormen de neerslag van een reeks werkcolleges, waarin een kleine groep doctoraalstudenten intensief wordt begeleid in het schrijven van een monografie over een actueel thema uit het vegetatieonderzoek.

Het thema in ‘Gewapende vrede’ is dat planten en dieren in hun relatie vaak op gespannen voet staan: ze zijn als het ware tot elkaar veroordeeld. Enerzijds hebben de planten de dieren nodig, bijvoorbeeld voor hun bevruchting, anderzijds moeten de planten ervoor zorgen dat ze niet door diezelfde of door andere dieren worden opgegeten.

Dit heeft geleid tot allerlei - vaak spitsvondige - aanpassingen, zowel door planten als dieren. Een mooi - recent ontdekt - voorbeeld daarvan vind ik dat wilde tabaksplanten een chemisch noodsignaal aanmaken als hun bladeren door een bepaalde soort rups worden aangevreten. Deze stof lokt roofinsecten naar de plant, die de rupsen te lijf gaan.

De kwaliteit van de essays is wisselend. Meer dan in het vorige deel (Natuur als nooit tevoren) zijn er beschrijvende literatuurstudies bij, waardoor veel van het gebodene al bekend kan zijn.

Dat overkwam mij ook bij het hoofdstuk over weidevogels, dat ik als vogelaar met extra interesse las. De geruststellende conclusie was overigens dat het mogelijk is om de weidevogels voor ons land te behouden, zij het in veel minder grote aantallen dan op het hoogtepunt, ruwweg de eerste helft van de vorige eeuw, toen alle omstandigheden in de graslanden optimaal waren.

Die kanttekening doet er niet aan af dat ook dit deel voor ecologen, natuurbeheerders en geïnteresseerde leken zeker de moeite waard is.

Ronald Klingers, 17 september 2011

Herfstpret

Hoe dieren overleven in de herfst

In het rijtje jeugdboeken Winterslaap en Lentekriebels is het derde deel verschenen: Herfstpret. Het wachten is nu nog op het vierde seizoensdeel, over de zomer.

De auteur pikt er steeds een aantal voor het seizoen karakteristieke dieren uit en beschrijft dan hoe die zich (in de lente) voortplanten, hoe ze (de winter) overleven als het koud is en er weinig voedsel te vinden is en hoe ze zich (in de herfst) voorbereiden op de winter. Dat kan door voedselvoorraden aan te leggen, weg te trekken enz.

De dieren die in het herfstdeel uitgebreid aan bod komen zijn de eekhoorn, de boerenzwaluw, het wild zwijn, de gans, de atalantavlinder en de kruisspin.

Net als de andere deeltjes is het boekje mooi uitgevoerd en staan er allerlei tips in om zelf in de natuur bezig te zijn. Voor kinderen van 8 tot 12 jaar en geschikt om voor te lezen aan jongere kinderen.

3 oktober 2009

Tekst en foto's

Uitgave
A3 boeken 2009

Boekje 128 pag's en 50 fotokaarten
in doos 15,5 x 11 x 3 cm
ISBN 978 90 77408 61 2

€ 24,50

Het Heidehofse Natuur- en Inzichtspel

In de donkerste episode van mijn leven had ik op een papiertje een aantal tegeltjeswijsheden geschreven. Bovenaan stond 'Leer van de natuur'.

23 februari 2009

Het masker van de raaf
Leven in het noordpoolgebied

Dit boek past goed bij koud winterweer. Op elke pagina voel je bij wijze van spreken de kou van de ‘hoofdpersoon’ van dit boek, het immense natuurgebied de noordpool. En zo rond de kerst is het ook de tijd om een wat dikker boek zoals dit te lezen, vooral wanneer je houdt van reisverhalen. Ook de natuur komt ruimhartig ter sprake, maar het is zeker geen echt natuurboek. Wat dat betreft valt het een beetje buiten de normaal in Vogeldagboek besproken boeken.

Louis Beyens is een Belgische bioloog en poolvorser, die al meer dan dertig jaar het noordpoolgebied bezoekt. Van die reizen doet hij in ‘Het masker van de raaf’ verslag, maar ook van poolexpedities van anderen, van het leven van de Inuits (de mensen die wij wel met de term eskimo’s aanduiden, wat voor hen een scheldwoord schijnt te zijn), van de klimaatveranderingen, van de dieren- en plantenwereld op de pool, van de geschiedenis, van klimatologische omstandigheden en veranderingen. Kortom: alles wat met de noordpool te maken heeft komt wel aan de orde.

Door die enorme berg belevenissen, soms verhalend en soms in de vorm van dagboekverslagen, afgewisseld met feiten en populair-wetenschappelijke verhandelingen, vind ik de opbouw van boek wat rommelig. Dat leest minder plezierig. Maar het boek boeit wel. In het midden bevindt zich een fotokatern wat een welkome aanvulling op de tekst geeft.

En de titel? In het poolgebied komt Beyens regelmatig raven tegen. Die grote zwarte vogels zijn duidelijk afwijkend in dit gebied. Ik heb de indruk dat schrijver vindt dat de mens op de noordpool ook zo’n vreemde eend in de bijt is.

In de epiloog schrijft Beyens: “De toendra bevriest (…). Uit het heelal tuimelt een raaf, zet zich op een granieten voetstuk. Nieuwsgierig bekijken we elkaar. Zijn uitgestoken vleugel raakt me aan en vervaagt in mijn arm. Zijn masker valt af, ik staar in mijn eigen gelaat. Ik sta op en vlieg weg.”

Ronald Klingers, 15 december 2010

Lente

Een tipje van de sluier...

Er is geen groter wonder dan de natuur. Wat weten we daar eigenlijk nog weinig van. In Lente licht Theo Schildkamp een tipje van de sluier op.

Het is een leuk, informatief (cadeau)boekje voor de jeugd. En als voorleesboek zullen ouderen er ook best wat van opsteken.

Want weet u bijvoorbeeld wat het woord lente betekent? En waarom zo veel voorjaarsbloemen geel zijn?

Dat het goed gaat met kieviten, zoals de auteur schrijft, hoop ik van harte mét hem. Maar het beleid van verzuring, vermesting en verdroging biedt weinig hoop op een kansrijke toekomst voor onze weide- en akkervogels.

Lente, de periode van de voortplanting, is een hartstikke leuk boekje, met aardige informatie en grappig geïllustreerd.

AdG, 19 mei 2011

Het elfde deel van de befaamde Engelstalige serie natuurreisboeken van de non-profitorganisatie Crossbill Guides Foundation (vele delen eerder in Vogeldagboek besproken) is weer een prachtige uitgave.

Het zijn gidsen die je aanschaft om tijdens vakanties nieuwe, mooie gebieden te ontdekken, met de nadruk op de plaatselijk aanwezige flora en fauna. In het algemene deel vind je een beschrijving van het landschap en de historie daarvan, en een opsomming van de voornaamste vertegenwoordigers van flora en fauna.

In het praktische deel staan 17 routes door de mooiste gebieden van de regio. Daarbij wordt vermeld hoe lang ze duren, op welke wijze je ze kan afleggen (voet, fiets of auto) en vooral welke vogels, planten, zoogdieren, insecten, reptielen en amfibieën er met wat geluk gezien kunnen worden.

Verder is er een lijst met alle genoemde namen van flora als fauna, in vier kolommen: Engels, de wetenschappelijke naam, Duits en Nederlands. Om voor mij onverklaarbare reden niet in het Frans!

De beschreven regio, de vallei van de Loire en de gebieden de Brenne en de Sologne, in het midden van Frankrijk, is bij toeristen erg in trek. Toch is er op natuurgebied nog enorm veel te ontdekken. Het is een kwestie van de gebaande toeristenpaden verlaten en op zoek gaan naar de kleine, verstilde natuurparels. Deze gids is daarbij een enorme hulp.

Het boek bevat veel goede illustraties en mooie foto’s en is overduidelijk met aandacht gemaakt. Toch meende ik op blz. 47 een rare drukfout te ontdekken: ‘Tarte tatin’ staat op zijn kop. Het is echter een grapje: dit streekgerecht is bij toeval ontstaan omdat een appelgerecht op de grond was gevallen en daarom op zijn kop in de oven was gedaan.

Nog een hartenkreet. Frankrijk is, ook voor de natuurliefhebber, een prachtig land. Iedere keer als ik daar ben, erger ik mij groen en geel aan de ongebreidelde jacht op alles wat beweegt. Natuurorganisaties zijn in Frankrijk helaas niet erg sterk, de jagerslobby is oppermachtig.

Aangeraden wordt om in winkels en horeca een verrekijker bij je te dragen, zodat de bevolking kan zien dat aan natuurliefhebbers geld valt te verdienen, en men daardoor mogelijk wat meer gevoel voor zijn eigen leefomgeving krijgt. Een sympathiek idee, maar of het zal helpen?

Ronald Klingers, 24 maart 2011

Mijn pastorietuin

dagboek van een natuurschilder

Nog steeds is de trend niet over dat groene tuinen worden omgezet in lelijke steenwoestijnen met plantenbakken. Maar het tij lijkt te gaan keren. Steeds vaker lees ik artikelen over het natuurvriendelijker maken van de eigen achtertuin.

De beeldend kunstenaar Erik van Ommen en zijn echtgenote, schrijfster Wilma Brinkhof, doen in dit erg leuke boekje een poging om nog meer mensen over de streep te. Zij beschrijven en beschilderen hun werk aan het opknappen van de voormalige pastorie en de bijbehorende tuin in het mooie Drentse dorpje Vries. Hun enthousiasme voor het aanleggen van deze natuurtuin spat van de bladzijden af.

Mijn Pastorietuin sluit aan bij de landelijke actie Mijn Tuinparadijs. De tuin van Erik van Ommen en Wilma Brinkhof verdiende dit predikaat vanwege de speciale inrichting voor vogels en vlinders. Op Mijn Tuinparadijs leest u er alles over: een handige website met tips en adviezen over hoe je je tuin kunt richten als paradijs voor vogels, vlinders en andere dieren. Deze website is een initiatief van Erik van Ommen en KNNV Uitgeverij om mensen te stimuleren een bijdrage te leveren aan de natuur.

Zoals meer vogelenthousiastelingen (waaronder ik zelf) houdt Erik van Ommen een ‘huislijst’ bij, waarop hij alle vogels vermeldt die hij in of vanuit de tuin heeft gezien of gehoord (dus ook overtrekkend of bivakkerend in de omgeving). Na één jaar wonen en werken in zijn nieuwe huis komt hij al op het jaloersmakende aantal vogelsoorten van honderd. Daaronder prachtige soorten als roodpootvalk, bosruiter, draaihals, zomertortel en raaf. Prima stekkie daar!

Ronald Klingers, 31 juli 2010

Nationale landschappen en parken

Nederland op z’n mooist

Nationale landschappen en parken is een glossy boek met informatie over de ligging, oppervlakte, bereikbaarheid en cultuurhistorie van de twintig nationale parken en de twintig nationale landschappen van Nederland. Ook worden tips voor bezienswaardigheden en fiets- en wandelroutes gegeven. Bovendien is er per gebied een sfeerreportage opgenomen, in de stijl van het blad Grasduinen.

De bedoeling van het boek is om te laten zien hoeveel mooie natuur en cultuur Nederland te bieden heeft. Het is een feel good boek. De honderden prachtige foto’s, waaronder een aantal van gerenommeerde natuurfotografen als Flip de Nooyer en Martin Kers, versterken dat beeld. Een heerlijk boek, waardoor je bijna vergeet dat de natuur in Nederland onder grote druk staat en nog steeds aan het kortste eind trekt als er sprake is van strijd tussen natuurbelang en landbouw of economische belangen.

Daarmee kom ik meteen aan het enige, maar wel grote kritiekpunt op dit boek. Er is niets mis met een lofzang op alle mooie Nederlandse gebieden, zonder kritische bijgeluiden. Aan dat soort boeken heb ik soms grote behoefte.

Maar ik krijg toch een beetje rare smaak in mijn mond als ik lees dat dit boek mede mogelijk is gemaakt door financiële bijdragen van de ministeries van LNV, VROM en VenW. Dat zijn de departementen die in staat moeten zijn om de natuur in deze prachtige gebieden in stand te houden en te verbeteren, maar dat nog veel te vaak verzaken.

De prijs van dit boek is bijzonder laag vergeleken met andere boeken van een dergelijke kwaliteit en omvang. Hadden de betrokken ministeries behoefte aan een beetje propaganda? “Kijk maar eens hoe mooi ons land nog is? Er is niets om u ongerust over te maken?”

Ronald Klingers, 16 november 2009

Natuur in Nederland

Frank Berendse neemt de lezer mee op een flink aantal wandelingen door de Nederlandse natuur. Als een moderne Jac. P. Thijsse opent hij ons de ogen voor al het moois dat diverse landschappen ons nog te bieden hebben. Ik schrijf ‘nog’, want de schrijver is kritisch over datgene wat er met de natuur gebeurt. Op diverse plaatsen kraakt hij harde noten over de teloorgang van habitats.

Het boek zou oorspronkelijk zelfs een somber boek zijn geworden, zo staat in de inleiding, omdat Berendse zich had voorgenomen een laatste reeks wandelingen door Nederland te maken om afscheid te nemen van de natuur waarmee hij was opgegroeid. En hoewel het boerenland hem voldoende reden voor zijn somberheid bood, gaven daarbuiten soorten als bijenorchis, zeearend en kraanvogel zijn “rotsvaste pessimisme” toch een flinke deuk.

Gelukkig heeft hij ingezien dat er nog voldoende te genieten valt om een prachtig boek over de natuur te schrijven. Berendse schotelt ons tien landschappen voor, van de hoogvenen tot de polders, van het rivierenland tot de ‘Dutch mountains’. Zelfs de stad komt aan bod. Telkens geeft hij aan hoe het landschap is ontstaan, en waarom bepaalde soorten planten en dieren juist daar voorkomen. Gewapend met die kennis wordt zo'n gebied voor de lezer interessanter.

Om de wandelingen nog beter tot leven te brengen, is het boek voorzien van prachtige landschapsfoto's en van schitterende aquarellen, met name van de vogels en de planten die beschreven worden.

Dit boek maakt dat men meteen zelf de natuur in wil, om met eigen ogen te zien wat de auteur beschrijft. Gelukkig kan dat, want de bijbehorende website biedt, behalve extra informatie, een uitgewerkte routebeschrijving van een aantal beschreven wandelingen.

Ronald Klingers, 21 november 2011

Natuur is overal

Een spannende veldgids voor natuurkids

De afgelopen jaren zijn er flink wat natuur-ontdekboekjes voor jongelui verschenen. Trek je laarzen aan, neem rugzakje met eten en drinken mee (en je ontdekboekje), stop er een zakmes in en een vergrootglas, het liefst ook nog een verrekijker en met emmer en schepnet ben je er helemaal klaar voor.

In dit boekje staat niets nieuws, het is wel handig klein. En biedt toch veel informatie, met flink wat plaatjesvan de allerbekendste vogels, zoogdieren, insecten (de afgebeelde viervleklibel is overigens een platbuik) en planten.
 
De bekende ontdekfoefjes worden allemaal behandeld: met een stokje de hoogte van een boom meten, hoe kan je een kleurenafdruk maken van schors of blad, sporen van paddenstoelen bewaren, tips om vetbollen te maken, hoe je horloge als een kompas kan gebruiken, diersporen lezen, diertjes vangen in de tuin. Er valt buiten genoeg te beleven! Dit gidsje helpt daarbij.

AdG, 26 juli 2010

Juist in de tijd dat staatssecretaris Bleker buitensporig gaat bezuinigen op de natuur, is er een boek uitgekomen dat aangeeft wat er met de nodige inzet van middelen en mensen te bereiken valt bij het herstellen van de zo zwaar onder druk staande natuurwaarden.

In Natuurherstel wordt aangegeven wat natuurterreinbeheerder Unie van Bosschappen bereikt heeft met rijksmiddelen om via beheersmaatregelen de kwalijke effecten van verzuring, vermesting en verdroging te bestrijden (de zgn. Effectgerichte Maatregelen, EGM).

De EGM waren bedoeld om de periode te overbruggen totdat de milieuomstandigheden door het nemen van brongerichte maatregelen, waaronder het instellen van de Ecologische Hoofdstructuur, voldoende zouden zijn verbeterd om de duurzame instandhouding en ontwikkeling van de ecosystemen te waarborgen.

In 1989 dacht de overheid dat dit tussen 2010 en 2015 wel weer het geval zou zijn. Hoewel het tegendeel waar is, is de rijksoverheid inmiddels toch gestopt met het bevorderen van natuurherstel door de financiering van EGM af te schaffen.

Dit vlot geschreven en fraai geïllustreerde boek laat zien welke resultaten de EGM hebben opgeleverd in natuurterreinen waar de Unie veel gronden bezit, aan de hand van tien voorbeelden, onderverdeeld in de typen nat zandlandschap, droog zandlandschap, duin- en kustlandschap, beekdal en laagveen.

De voorbeelden laten overtuigend zien hoe ingewikkeld de natuurlijke processen in elkaar zitten. In de loop van jaren is de kennis opgebouwd om de gevolgen van verzuring, vermesting en verdroging een halt toe te roepen en om het patroon dat algemene planten- en diersoorten algemener worden ten koste van de bijzondere soorten, enigszins om te buigen.

Het blijft echter noodzakelijk dat er meer en ingrijpender bronmaatregelen genomen worden, zodat de natuur de kans krijgt om zich te herstellen zonder veel (dure) menselijke ingrepen.

Ik ben echter bang dat dit kabinet zich niet veel gelegen zal laten liggen aan het stoppen van de achteruitgang in biodiversiteit. Hopelijk durft Europa ons een halt toe te roepen, omdat wij ons Europeesrechtelijk hebben gebonden om de biodiversiteitsdoelen te halen. Verdragen moeten worden nageleefd, zo leerde ik al als beginnend rechtenstudent.

Uit Natuurherstel komt glashard naar voren dat het mogelijk is om met veel enthousiasme en de nodige inzet van mensen en middelen de natuur te sparen. Dat geeft hoop.

Ronald Klingers, 14 mei 2011

Natuurlijk Nederland
De 100 mooiste natuurgebieden van ons land

Toen ik Natuurlijk Nederland voor het eerst doorbladerde kreeg ik meteen het gevoel dat ik artikelen van het natuurblad Grasduinen aan het bekijken was. Korte, heldere verhaaltjes die niet heel diep graven maar wel veel informatie over de natuur bieden, gelardeerd met prachtige natuurfoto’s. Die gedachte bleek niet zo gek, wanneer je bedenkt dat de auteur jarenlang de eindredacteur van Grasduinen was.

Verdeeld over tien categorieën (zoals Bossen en wouden, Eilanden en schiereilanden en Nieuwe natuur) worden telkens tien natuurgebieden besproken. Omdat de Oostvaardersplassen onder twee categorieën zijn opgenomen (Weiden en velden en Nieuwe natuur) is eigenlijk sprake van de 99 mooiste natuurgebieden van ons land.

Of men vindt dat de geselecteerde gebieden daadwerkelijk de 99 mooiste zijn, hangt uiteraard van de smaak van de lezer af. Er zijn nu eenmaal geen objectieve criteria die een goede vergelijking mogelijk maken. Vogelaars maken misschien heel andere keuzen, plantenliefhebbers weer andere.

Buissink heeft een keuze gemaakt die veel schitterende gebieden omvat, ze hebben voor iedere natuurliefhebber wel iets te bieden. De keuzen zijn niet revolutionair. Vanzelfsprekend komen gebieden als de Hoge Veluwe, Balgzand, de Mokbaai, het Naardermeer, de Drentse Aa en het IJsselmeer aan bod.

De grappigste categorie vind ik Bergen en hoogten. Nederland heeft natuurlijk geen bergen, zodat iedere heuvel of dijk in het landschap al een kans maakt op vermelding. De vermelde plekken hebben ook geen bepaalde soort natuur met elkaar gemeen, maar zijn een vrolijk samenraapsel. Ach, in zo’n leuk plaatjes- en bladerboek moet dat kunnen. Buissink kiest in deze categorie onder andere voor de Posbank, de West-Friese Omringdijk en de Hooge Berg op Texel.

Bij elk gebied is een kaartje opgenomen, dat echter weinig gedetailleerd is en geen ingang(en) van het gebied aangeeft. Ook in de tekst is daarvoor geen aandacht. Alleen wordt voor zover aanwezig een bezoekerscentrum met adres genoemd. Daar is inderdaad wel de nodige informatie te verkrijgen, maar dan zou de vermelding van een telefoonnummer en/of openingstijden niet misstaan hebben in dit boek, dat wil uitnodigen om de gebieden te bezoeken.

Ronald Klingers, 29 juni 2010

Natuurlijk Twente
op ontdekkingstocht

Als cadeautje had ik het boek Natuurlijk Twente ontvangen. Maar al bladerend en lezend vond ik het zo mooi, dat ik gevraagd had er een korte bespreking van te mogen maken in Vogeldagboek, ook al omdat het nog een vrij nieuwe uitgave was.

Ook dit is weer zo'n streekgebonden boek waarvan je merkt dat het met veel bezieling is gemaakt. Uitgangspunt vormen de diverse landschappen met hun geschiedenis en de ontwikkelingen die Twente tot het huidige gebied hebben gevormd, met daarbinnen prachtige landgoederen en natuurgebieden die grote bekendheid genieten, zoals het Haaksbergerveen, Engbertsdijksvenen en Twickel.

Verder komen nog aan bod de Bergvennen, het Springendal en het dal van de Mosbeek, het Molenven, het Hondenven en de Regge bij Hankate. De auteurs hebben zich moeten beperken en een keuze uit de boeiende landschappen moeten maken.

Twente, dat voor het grootste deel in het oosten van Overijssel ligt en ooit aan zee lag, is al in een grijs verleden gevormd en overblijfselen uit ijstijden bepalen mede het karakter van dit landschap. Geologisch interessant, een coulisselandschap, hier en daar heuvelachtig, uitgestrekte bossen, stukken overgebleven hoogveenmoerassen, cultuurlandschap, zeer afwisselend. Niet alleen de geschiedenis maar ook de toekomst wordt besproken.

Het boek is vooral opgezet voor wandelaars, zo worden er tips gegeven voor interessante wandelingen door de rivierdalen en langs vennen en door ander natuurschoon. Er staan juweeltjes van foto's in het boek, voornamelijk van vlinders, libellen, planten, paddenstoelen en landschappen. Er hadden van mij ook best wat vogelfoto's opgenomen mogen worden, er wonen daar genoeg goede fotografen.

Natuurlijk Twente is een fraai boek met veel interessante informatie over een tiental prachtige natuurgebieden. En net zoals bij andere regionale boeken: complimenten voor de samenstellers!

AdG, 4 januari 2012

Natuurmakers
Heroverd landschap van Rottum tot Grensmaas

In Nederland wordt –nog!- op grote schaal nieuwe natuur gemaakt. Maar wat is nieuwe natuur eigenlijk? Sommige natuurmakers vinden het prima om een stuk grond aan de natuur terug te geven, en te zien wat er op gebeurt. Robuuste natuur wordt dat genoemd, ook wel struinnatuur, omdat iedereen overal mag komen. Denk aan de nieuwe natuur in het gebied van de grote rivieren.

Op andere plaatsen probeert men juist zeldzame, soms kleinschalige, natuur te krijgen, zoals in voormalige hoogveengebieden, die men probeert te revitaliseren. In die gebieden wil men liever geen of weinig bezoekers. Om het te maken, zijn juist grote menselijke ingrepen nodig.

En als de mens de natuur zelf moet ‘maken’, wie kan dat dan het best doen? Zijn dat de natuurbeschermingsorganisaties, die de natuur als enige doelstelling hebben, of juist de boeren, die al eeuwenlang in en met de natuur werken?

Er zijn heel veel ontwikkelingen, die heel veel vragen oproepen. En iedere deskundige heeft wel weer een eigen visie op het ideaalbeeld van de nieuwe natuur.

Journaliste Ineke Noordhoff geeft in het boek Natuurmakers een voortreffelijke schets van de stand van zaken over de ontwikkeling van de natuur. Na een stevige research (interviews met vele direct betrokkenen) geeft zij een indringend beeld van de dilemma’s en de tegenstellingen in het huidige natuurbeleid.

Het boek is heel meeslepend geschreven. In heldere bewoordingen legt zij uit wat de positie van betrokkenen is. Zij biedt een interessant inkijkje in een aantal achtergronden van het huidige afbraakbeleid van staatssecretaris Bleker. En passant komt aan de orde dat Bleker zelf belanghebbende is bij het stimuleren van particuliere natuur. En dat heeft deze boer in ruste geen windeieren gelegd!

Er wordt in de krant, op radio en televisie op het ogenblik erg veel gesproken over de natuur. Dit kabinet lokt een hoop reacties van voor- en tegenstanders uit van de voorgenomen verkleining van de Ecologische Hoofdstructuur. In die EHS vinden de grootste ontwikkelprojecten plaats, omdat natuurgebieden weer met elkaar moeten worden verbonden. Bovendien heeft Bleker met zijn voorstel voor een nieuwe wet Natuur, als opvolger van een aantal natuurwetten, de boel verder op scherp gezet.

Iedereen die mee wil doen aan de discussie over natuurontwikkeling en natuurbeleid zou eigenlijk verplicht moeten worden om vooraf dit boek te lezen. Dat zou een hoop onzinnige argumenten schelen.

Ronald Klingers, 5 december 2011

Onmogelijke liefdes
47 opmerkelijke verhalen uit het dierenrijk

Dierenvriendschappen, zoals tussen de huisdieren kat en hond, komen vaak voor. Vriendschappen tussen dieren die geen verwantschap met elkaar hebben, zijn veel zeldzamer. Maar ze zijn er wel, en ze zijn soms heel bijzonder.

In het boek 'Onmogelijke liefdes' worden niet alleen voorbeelden van uitzonderlijke relaties tussen dieren gegeven, maar wordt ook ingegaan op het verschijnsel 'genegenheid' in de dierenwereld. Waarbij het duidelijk is dat dieren van verschillende soort meestal ´iets´ met elkaar krijgen in gevangenschap, als ze jong zijn of onder uitzonderlijke omstandigheden waarbij ze elkaar nodig hebben.

Al heel lang wordt gediscussieerd over de vraag of dieren emoties hebben die verwant zijn aan die van mensen. Als wij het fijn vinden om voor onze kinderen te zorgen, waarom zouden andere soorten zich daar niet goed bij voelen? Al is het in het geheel niet duidelijk langs welke emotionele lijnen dieren zich met elkaar verbonden voelen. Bijzonder boeiend onderwerp!

De koikarper en de golden retriever 'neuzen' met elkaar. Waarom? Ziet de koi in de hond mogelijk 'iemand' die voedsel kan komen brengen? En is de hond gewoon nieuwsgierig? Logischer zijn de bijna vijftig verhalen over onverwachte vriendschappen als er aspecten als moederliefde een rol spelen, of warmte bij elkaar zoeken in stressvolle omstandigheden zoals de jonge rode lynx en het reekalf na een enorme bosbrand.

Het boek staat vol met voorbeelden waarbij dieren die normaal als 'kat en hond' met elkaar omgaan, elkaar opzoeken: aap en duif, gorilla en kitten, ijsbeer en sledehond, de olifant met het schaap, en de op tv vaak vertoonde koppel leeuw en spiesbok. Zou de behoefte aan een goede vriend niet alleen maar iets menselijks zijn?

Aardig boek om te lezen. Er staan foto's van de beschreven vriendschappen in, lijkt me daarom ook geschikt als 'vertelboek' voor kinderen.

AdG, 23 november 2011

natuurontmoetingen

Oog in Oog
met de boswachter

Er zijn veel twitterende boswachters. Bovendien verzenden ze veel tweets. Daar kwam ik achter toen ik in oktober zelf tweets ging verzenden en, uiteraard geïnteresseerd in berichtjes over de natuur, een hele reeks boswachters tegenkwam. Een gerichte promotieactie voor de natuur? Kunnen ze hun ei niet kwijt in hun werk? Hebben (veel) boswachters ook nog andere talenten?

André Donker in elk geval wel. Hij hanteert zijn pen alsof hij plantjes poot, een vogelnest beschermt, een ree observeert: met gevoel. Zoals: "De nieuwe dag ligt aan onze voeten, hoeven er slechts op te gaan staan, dan volgt de rest vanzelf" en "Als er een zucht van verlichting bestaat, hoe zwaar zal de lucht dan zijn bij inademen?"

Deze tweets staan niet in zijn boekje 'Oog in oog met de boswachter', wel een aantal andere. Maar het accent ligt op zijn leuke vertellinkjes over wat een boswachter allemaal meemaakt met plant en dier en met mensen in de natuur. Zoals een ontroerend verhaaltje over uitstervende 'echte' stropers. Je voelt de poëzie in zijn ziel.

Donker is boswachter van Natuurmonumenten in Drenthe, hij woont aan de rand van het schitterende Dwingelderveld. Om dieren te observeren gebruikt hij een slogan die ik ook graag verkondig: "De tijd nemen, dan komt de natuur vanzelf op je af".

O ja, Oog in Oog geeft ook een paar recepten met pure ingrediënten uit de natuur, zoals een kruidenomelet met pinksterbloem, zevenblad, hondsdraf, maarts viooltje en brandnetel. Daarvan is het net zo lekker smullen als van zijn verhalen!

AdG, 7 november 2011

Rietland in de Randstad

Een oude 16mm natuurfilm digitaliseren, overzetten op een dvd. Technisch kan er tegenwoordig veel. Zo is de film Rietland in de Randstad, in 1975 gemaakt en na vertoning in 1976 op de tv in het archief beland, gerestaureerd en opnieuw uitgebracht.

Het resultaat? Voor ouderen een indrukwekkend, nostalgisch beeld van hoe het wás en voor jongeren beelden uit een verleden dat nog niet helemáál verloren is.

Veel is verdwenen, hoewel de in 2008 overleden internationaal bekende filmmaker Jan van der Ende (in de film onder het pseudoniem Jan van der Linden) en de in 1975 overleden Bob Schrijvers zich in de film ook al beklaagden over verdwijnende natuurwaarden in de polders en plassen rond Nieuwkoop en Noorden.

Toch hebben zij nog wel mooie filmopnamen van een nest woudaapjes kunnen maken, een intussen in ons land uiterst zeldzame broedvogel. De kolonie purperreigers komt in beeld, maar de kwak was er toen ook al niet meer. Bloeien er nog kievitsbloemen en groeit er nog zonnedauw? Het geluid van koerende zomertortels op de achtergrond lijkt 'normaal', is dat nu nog zo? Broeden er nog lepelaars? Helaas, helaas, er is veel verdwenen.

Deze film is een uniek tijdsbeeld, natuur in het Groene Hart van Holland van ruim een kwart eeuw geleden, het bekijken meer dan de moeite waard.

AdG, 19 januari 2010

Trek door de Natuur


Een scheurkalender voor kinderen over de natuur. Op de wc. Wie verzint zoiets? Nou, Lonneke en Jessica dus en ze hebben er nog iets heel moois van gemaakt ook.

Het moet een geweldige klus zijn geweest om voor 366 dagen allerlei ditjes en datjes te verzamelen waar je kinderen zo tussen 8 en 11 jaar mee kan bezighouden. Er staat dan ook een ongelooflijke hoeveelheid weetjes in en tal van activiteiten die kinderen, al dan niet met hun ouders, kunnen ondernemen. Elke dag van het jaar, alle velletjes zijn dubbelzijdig benut.

Een scheurkalender is geen blijvertje (hoewel deze geweldige verzameling teksten en foto's eigenlijk een boek verdient), je scheurt er elke dag een velletje af. Daarom ook geen lange recensie in Vogeldagboek maar wel de opmerking dat deze Trek door de Natuur (dubbele betekenis...) op een bijzonder aardige manier kinderen stimuleert om actief met de natuur bezig te zijn en kinderen veel over de natuur laat opsteken.

11 november 2009

Vogels kijken in Midden Overijssel

Twaalf wandelingen

Een 'hobby' van vogelwerkgroepen, IVN's en andere natuurorganisaties is om boekjes samen te stellen met wandelingen of fietstochten in hun gebied. Altijd handig als je op basis van gedetailleerde informatie van de 'terreinkenners bij uitstek' aan de wandel kan.

Ter gelegenheid van zijn tienjarig bestaan heeft de VWG Midden Overijssel ook een handige (want spiraal in het midden en broekzakformaat) gids uitgebracht. Er worden twaalf wandelingen beschreven, gemiddeld zo rond de 6 km, sommige langer, sommige korter, sommige routes kunnen verkort of verlengd worden.

Het gebied van de VWG is globaal ten zuiden van Zwolle en ten oosten van de IJssel, met Raalte en de Holterberg in het centrum, de A1 in het zuiden en Wierden (bij Almelo) in het oosten.

Het is een prachtig, afwisselend gebied. Er zijn twee wandelingen langs de IJssel, een hoek die voor mij onbekend is. Naar het oosten zijn routes waarvan ik gedeelten gelopen heb, zoals langs de Regge, de Sallandse Heuvelrug (met als protesterende titel van deze wandeling 'Wie ziet het laatste Korhoen?'), en rond Enter.

De wandelingen zijn duidelijk op een kaart getekend en overzichtelijk aangegeven. De tekst moet je, zoals altijd als je ergens de natuur in trekt, vooraf lezen. Deze toelichting had voor een wandelgids wat puntiger gemogen, zonder de vele beschrijvingen van vogels. Dat is wel educatief!

De foto's zijn goed: soms tref je in zulke boekjes matige kwaliteit.
Het boekje is geheel door leden samengesteld. Ook de treffende tekeningen van Arie Langendoen en de boekenlegger, waarop Wouter van Gils geitenmelkers heeft afgebeeld: de nachtzwaluw is het symbool van de VWG.

AdG, 26 mei 2011

Waarom de koolmees een stropdas draagt

Verhalen over dieren en planten in en om het huis

Liefde voor de natuur. Hoe breng je dat iemand bij? Natuurgidsen van de IVN willen hun verhalen over de natuur nog wel eens verlevendigen met een sprookje, mythe of verhaal over een plant of een dier.

De veel te vroeg overleden IVN’er Henk Merts publiceerde veel van dat soort verhalen op zijn website. Van een andere natuurgids van de IVN-Leiden, Els Baars, is nu een tweede verhalenbundel vol met sprookjes, verhalen en legenden verschenen: ‘Waarom de koolmees een stropdas draagt’. Eerder verscheen van haar hand ‘Natuurverhalen’.

Vertellen is de oudste vorm van informatieoverdracht. Een verhaal goed vertellen is een kunst op zich. Die kunstvorm raakt steeds verder in vergetelheid door de komst van boeken, films en de computer. Dat is jammer, want een goed verhaal zet mensen aan het denken en prikkelt de fantasie. Els Baars wil met haar natuurvertellingen, voor te dragen tijdens natuurwandelingen, de mensen met andere ogen naar plant of dier laten kijken.

Uitgangspunt van een natuurvertelling is dat het een illustratie is van het uiterlijk, het gedrag, de naam of bepaalde kenmerken van een plant of een dier. Daarna zijn de luisteraars volgens de schrijfster meer ontvankelijk voor aanvullende (echte) informatie. Daarom is in dit boek steeds na ieder verhaal een informatieblokje over de plant of het dier opgenomen.

Zelf heb ik geen verzonnen verhaal nodig om te genieten van al het moois dat de natuur ons te bieden heeft. Daarvoor is de natuur zelf al verrassend genoeg. Voor al diegenen die zulke steun wel kunnen gebruiken, of die gewoon gek zijn op verhalen, is er dit aardige boekje.

Ronald Klingers, 27 oktober 2011

Wild verliefd
Alles over liefde en seks bij dieren

De laatste decennia is er, door intensief onderzoek, veel bekend geworden over het seksuele gedrag van dieren. Verbazingwekkend zijn de methodes die dieren gebruiken - hoe ze ook gebouwd zijn en in sterk wisselende omstandigheden - om het nageslacht te verzekeren.

Maar hoe vertel ik het mijn kinderen? Met deze vraag over grote-mensenseks hebben vele generaties geworsteld. Nu is alles 'vrijer' geworden en kan je openlijk over alles praten. Zoals in Wild verliefd.

Ook over bizarre vormen van seks die je in de natuur tegenkomt. Over tongzoenende en vrijende vrouwen bonobo's, tot slurfzoenen van olifanten, liefdesluchtjes van vlinders, wilde eendenwippers en zwangere mannen zeepaardjes.

Antoni van Leeuwenhoek, de grondlegger van de microbiologie en 'ontdekker' van zaadcellen, ontbreekt uiteraard niet in dit boek, evenmin als Kees Moeliker die het eerste geval van homoseksuele necrofilie beschreef. Het is een boek met tal van wetenswaardigheden. De rubriek Tien conclusies aan het eind van elk hoofdstuk is wat overbodig en werkt enigszins verwarrend: wat moet je ermee?

Dit is een jeugdboek maar het bevat zo veel informatie, dat ook oudere lezers er nog veel van kunnen leren. De schrijfstijl is gericht op kinderen vanaf 10 jaar. Hier en daar is de tekst wat te 'kinderachtig' voor tieners. Het was beter geweest de tekst iets volwassener te maken.

Al met al is het een makkelijk leesbaar boek met veel interessante informatie over een boeiend onderwerp waarop geen taboe meer rust.

6 april 2009

Zomerzon

waarom dieren zo gek zijn op de zon

Voor kinderen rond de 10 jaar is het vierde deel verschenen over de seizoenen: de zomer. Het boek vertelt (voor kinderen onder de 10 is het een voorleesboek) hoe dieren gebruik maken van de zomerwarmte om eten te vinden en zich voort te planten.

De gierzwaluw die veel insecten nodig heeft, het icarusblauwtje dat zijn hemelsblauwe vleugels door de zon laat beschijnen, de veldkrekel die voluit zingt in de zon en drie soorten die je niet of nauwelijks zal zien: de bever, de zandhagedis en de oorkwal (al zie jer er daar soms te veel van....).

In elk hoofdstuk staat een opdracht: hoe een zonnewijzer te maken, of een herbarium, zien hoe de zon in je huid brandt, een regenboogje maken, vuur maken met een loep (alleen met de ouders erbij!) en een ei laten drijven. Een leuk boek.

Eerder verschenen Herfstpret, Winterslaap en Lentekriebels.

AdG, 26 juli 2010

rupsen horen poepen

Praktijkgids natuurbeleving

Bij het lezen, bekijken, doorbladeren, terugbladeren in het boek 'rupsen horen poepen' wist ik niet meteen wat ik er mee aan moest. Er staat zo ontzettend veel in, zo veel ideeën, zo veel wetenswaardigheden, gedichten, foto's, tips om de natuur te beleven.

Het lijkt wel een natuurgeloofsbelijdenis van auteur Jeanette Boogmans, die al haar kennis over de natuur, haar gevoelens over flora en fauna, haar denkbeelden hoe je jonge mensen daarbij moet betrekken, in één boek heeft gebundeld.

Dat levert zo'n vloed aan leesvoer op dat je er soms geen raad mee weet. Dus heb ik me na een tijdje verdwaald te zijn geweest in het boek, gedwongen terug te keren naar de essentie die Jeanette voor ogen heeft: hoe kan je onze kinderen de natuur laten beleven, met alle zintuigen die wij hebben.

Docenten, begeleiders, vaders, moeders, opa's en oma's vinden in deze gids een heleboel plannetjes om jongelui actief in de natuur bezig te houden, ze leren hun ogen, oren, mond, neus en tastzintuigen in alle seizoenen te gebruiken. Met dit zinnetje doe ik eigenlijk het boek te kort, want het valt in kort bestek niet te omschrijven hoeveel activiteiten Jeanette, al dan niet uit eigen ervaring, verzameld heeft.

'rupsen horen poepen' is geen leesboek. Het is een uitstekend doe-boek. Door de grote hoeveelheid informatie die de auteur in haar natuurbundel wilde verwerken moet je soms wat zoeken, maar er staan vele tientallen tips in om kinderen vanaf pakweg 6 jaar tot voorbij hun pubertijd (dus ook voor volwassenen!) met kleine en dagdeel vullende opdrachten bezig te houden. In kleine en met wat grotere groepen. Voelen, horen, zien, ruiken, proeven. Spannend en leerzaam voor jonge mensen, ontspannend voor grote mensen.

AdG, 20 augustus 2010